Đề xuất xây dựng công trình mang tên “Khải Hoàn môn” tại phía Bắc Hồ Gươm đang thu hút sự chú ý trong quá trình Hà Nội lấy ý kiến về điều chỉnh quy hoạch khu vực hồ và phụ cận. KTS Trần Huy Ánh cho rằng, trước một không gian giàu lịch sử như Hồ Gươm, mọi ý tưởng kiến trúc mới cần được cân nhắc từ tỷ lệ, vị trí đến thông điệp văn hóa và giá trị để lại cho các thế hệ sau.
Hà Nội đang lấy ý kiến cộng đồng đối với phương án điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Gươm và vùng phụ cận. Trong những nội dung được quan tâm có việc nghiên cứu mở rộng Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục và bố trí một công trình biểu tượng tại phía Bắc hồ, được gọi là “Khải Hoàn môn”.
Trao đổi về ý tưởng này, KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, cho rằng cần đặt công trình trong tổng thể quy hoạch khu vực thay vì chỉ xem xét riêng hình thức hay quy mô kiến trúc.
Phối cảnh, hình ảnh minh họa Khải hoàn môn bên hồ gươm
Mở rộng không gian không đồng nghĩa xây thêm công trình
Theo KTS Trần Huy Ánh, việc nghiên cứu mở rộng không gian Hồ Gươm là cần thiết trong bối cảnh Hà Nội đã thay đổi mạnh về dân số, cường độ hoạt động đô thị và nhu cầu sử dụng không gian công cộng.
Khi Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm được xây dựng, nhiều khu vực quy mô lớn đang được định hình, từ đô thị mới, đại lộ, khu thể thao đến các không gian văn hóa và lễ hội.
Trong bối cảnh đó, khu vực Hồ Gươm cũng cần được tổ chức phù hợp hơn với vai trò đặc biệt của trung tâm Thủ đô.
Tuy nhiên, theo vị kiến trúc sư, mở rộng không gian không đồng nghĩa với việc phải xây dựng thêm nhiều công trình.
Một hướng tiếp cận cần được xem xét là giảm bớt những công trình nằm sát mặt hồ nhưng không còn phù hợp, đồng thời bảo tồn và tôn vinh các kiến trúc nguyên bản có giá trị về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật.
Với ý tưởng “Khải Hoàn môn”, ông cho rằng mức độ thận trọng càng phải cao.
Đây là loại hình kiến trúc có nguồn gốc từ văn hóa Hy Lạp – La Mã và từng được một số quốc gia châu Á tiếp nhận từ đầu thế kỷ XX. Tuy nhiên, những công trình dạng này thường không tồn tại độc lập mà nằm trong một tổng thể quy hoạch được xác định rõ, gắn với trục giao thông lớn, quảng trường rộng hoặc các dấu mốc lịch sử, chiến thắng có ý nghĩa đặc biệt.
Do đó, nếu muốn tạo dựng một biểu tượng mới bên Hồ Gươm, trước hết cần trả lời rõ công trình đại diện cho điều gì, vì sao phải đặt tại vị trí này và mối quan hệ của nó với mặt nước, cảnh quan, kiến trúc hiện hữu cũng như ký ức đô thị qua nhiều thế hệ.
Nếu chưa có lời giải đủ thuyết phục, việc nghiên cứu cần tiếp tục trước khi đưa ra quyết định.
KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội
Hồ Gươm đã là một biểu tượng của Hà Nội
Theo KTS Trần Huy Ánh, thách thức lớn nhất không nằm ở việc tạo ra một công trình đủ nổi bật, mà là làm thế nào để kiến trúc mới không phá vỡ giá trị vốn có của khu vực.
Hồ Gươm vốn đã là một điểm nhấn đặc biệt của Hà Nội.
Dù có diện tích không lớn, nơi đây tạo nên một tổng thể giàu sức gợi nhờ sự kết hợp giữa mặt nước, cây xanh, chùa, tháp và những công trình kiến trúc có quy mô vừa phải.
Chính sự tiết chế đó tạo nên nét riêng của không gian này.
Vì vậy, một công trình mới không nên được lựa chọn chỉ vì hình thức bắt mắt hoặc những thông số vật lý như chiều cao, kích thước. Vị trí, hình thái kiến trúc cùng thông điệp văn hóa và tư tưởng đều cần được nghiên cứu kỹ.
Hồ Gươm không phải một khu vực đô thị thông thường. Đây là nơi hội tụ nhiều lớp giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan của Hà Nội, đồng thời gắn với những ký ức sâu đậm của người dân và du khách.
Bởi vậy, bất kỳ dấu ấn mới nào xuất hiện tại đây cũng cần có giá trị tương xứng và tạo được sự hài hòa với tổng thể.
Hồ Gươm là không gian công cộng đặc biệt, gắn bó với đời sống và ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội
“Bài toán” lớn nhất nằm ở tỷ lệ
Một trong những yếu tố được KTS Trần Huy Ánh đặc biệt lưu ý là tỷ lệ con người.
Một công trình dù có giá trị kiến trúc nhưng nếu quá lớn, quá áp đảo hoặc vượt khỏi cảm nhận của con người có thể làm thay đổi toàn bộ cách cộng đồng trải nghiệm không gian.
Sức hấp dẫn của Hồ Gươm một phần đến từ mối quan hệ tương đối hài hòa giữa mặt nước, cây xanh, đường phố và các công trình xung quanh.
Người dân có thể đi bộ, dừng chân, ngắm cảnh, gặp gỡ hoặc tham gia các hoạt động cộng đồng mà vẫn cảm nhận mình là một phần của không gian.
Nếu một kiến trúc mới phá vỡ tỷ lệ này, cảm giác gần gũi có thể bị thay thế bằng sự xa lạ.
Trong khi đó, Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm sẽ hình thành nhiều quảng trường, công trình và không gian quy mô lớn, đủ khả năng tổ chức những sự kiện, lễ hội trên phạm vi toàn thành phố.
Theo KTS Trần Huy Ánh, đây có thể là những địa điểm phù hợp hơn để nghiên cứu những công trình mang tính hoành tráng, kỳ vĩ như Khải Hoàn môn.
Vấn đề đặt ra với Hồ Gươm là liệu một không gian vốn nhỏ nhắn, tĩnh lặng và giàu chất thơ có thực sự phù hợp với một công trình quy mô lớn hay không.
Không gian Hồ Gươm gần gũi với người dân qua những hoạt động thường nhật, đồng thời lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa đặc trưng của Thủ đô
Không phải cứ lớn mới trở thành biểu tượng
Theo vị chuyên gia, quan niệm một biểu tượng phải thật lớn, thật khác biệt để tạo dấu ấn chưa chắc phù hợp với Hồ Gươm.
Tại khu vực này, giá trị của một công trình cần được đánh giá trước hết qua sự tương thích với cảnh quan, tỷ lệ không gian và những giá trị lịch sử, văn hóa đang hiện hữu.
Hồ Gươm luôn tồn tại giữa hai nhóm giá trị: những yếu tố có thể thay đổi theo sự phát triển kinh tế – xã hội và những giá trị cần được gìn giữ lâu dài.
Sự thích ứng với thời đại là cần thiết. Tuy nhiên, lịch sử, văn hóa, cảnh quan và ký ức đô thị chính là những lớp nền tạo nên bản sắc riêng của khu vực.
Vì vậy, dù Hà Nội phát triển hiện đại đến đâu, Hồ Gươm vẫn cần duy trì sự gần gũi với con người. Một công trình vượt quá giới hạn đó có thể không chỉ trở nên xa lạ mà còn ảnh hưởng đến sức sống vốn có của không gian.
Tầm nhìn 100 năm: quyết định hôm nay, di sản cho mai sau
Việc đặt quy hoạch Hồ Gươm trong tầm nhìn 100 năm càng khiến yêu cầu nghiên cứu trở nên quan trọng.
Theo KTS Trần Huy Ánh, cần hình dung Hồ Gươm của tương lai trước khi quyết định những thay đổi lớn. Những lựa chọn được đưa ra hôm nay không chỉ phục vụ nhu cầu hiện tại mà còn tác động tới nhiều thế hệ sau.
Một công trình có thể phải 5 năm, 10 năm, thậm chí 20 năm nữa mới được triển khai. Nhưng quá trình nghiên cứu, tranh luận và đánh giá cần bắt đầu từ sớm, với nhiều góc nhìn khác nhau thay vì quyết định vội vàng.
Đối với một địa điểm đặc biệt như Hồ Gươm, quy mô, hình thức kiến trúc và cách tổ chức không gian cần dựa trên nghiên cứu đầy đủ, không thể chỉ căn cứ vào một vài thông số hoặc hình ảnh phối cảnh ban đầu.
Mở rộng thảo luận trước khi chọn phương án
KTS Trần Huy Ánh cho rằng đây là cơ hội để giới kiến trúc, quy hoạch, nghệ thuật, văn hóa và lịch sử cùng tham gia nghiên cứu.
Các phương án nên được công bố, bàn thảo rộng rãi và đánh giá kỹ trước khi lựa chọn.
Việc lấy ý kiến cộng đồng cũng đóng vai trò quan trọng. Các bản vẽ, hình ảnh phục vụ tham vấn cần được chuẩn bị đầy đủ để người dân có thể hình dung tương đối chính xác diện mạo không gian trong tương lai.
Sau cùng, câu hỏi lớn nhất không chỉ là có nên xây dựng một công trình mới hay không, mà là Hà Nội muốn để lại Hồ Gươm như thế nào cho thế hệ mai sau.
Hiện đại hóa Thủ đô và mở rộng không gian công cộng là những yêu cầu cần thiết. Song song với đó, lịch sử, văn hóa, cảnh quan và tỷ lệ gần gũi với con người vẫn là những giá trị cần được bảo lưu.
Với Hồ Gươm, một biểu tượng mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó không làm lu mờ biểu tượng vốn đã tồn tại trong ký ức của người Hà Nội qua nhiều thế hệ.